Teknoloji

Sanal gerçeklik sahneyi nasıl değiştiriyor?

Venedik'teki sanal gerçeklik bölümünden RSC'nin çevrimiçi oyununa ve ABBA Voyage'a: sahneye giren teknolojiler, ne yapıyor, nerede duruyor.

WyvOne Editör · 06.11.2026

Mart 2021'de on gösterimlik bir Shakespeare uyarlaması, salonda tek bir seyirci olmadan oynandı. Royal Shakespeare Company'nin (RSC) Dream adlı işinde yedi oyuncu hareket yakalama kıyafetleri giyip sanal bir yaz gecesi ormanında oynadı, seyirci de tarayıcısından izledi. Yapımcıların kendi açıklamasına göre bu on gösterim dünyanın her yerinden 65.000 kişiye ulaştı.

Bu örnek, "sanal gerçeklik sahneyi değiştiriyor" cümlesinin neden dikkatli kurulması gerektiğini de gösteriyor. Dream bir sanal gerçeklik gözlüğü işi değildi. Telefon, tablet ya da bilgisayardan izlenen canlı bir yayındı. Sahneye giren teknolojiler birbirine karışıyor; hangisinin ne yaptığını ayırmak gerekiyor.

Canlı oyun, ama başka bir yerde

RSC'nin duyurusuna göre Dream 12-20 Mart 2021 arasında oynandı ve 50 dakikaydı. Ücretsiz izleme bileti vardı; 10 sterlinlik biletle izleyici ekranda ışık böcekleri olarak Puck'ı ormanda yönlendirebiliyordu. Müzik de oyuncuların hareketlerine tepki veriyordu. İş, Manchester International Festival, Marshmallow Laser Feast ve Philharmonia Orchestra ile birlikte yapıldı ve Birleşik Krallık'ın Audience of the Future programı kapsamında desteklendi.

Burada değişen şey, seyircinin nerede olduğu. Oyuncular canlı oynuyor, ama oyun bir salonda değil, bir oyun motorunun içinde yaşıyor. Marshmallow Laser Feast'in proje sayfasına göre yapım, 2020 baharında hem salonda hem çevrimiçi planlanmıştı; tiyatrolar kapanınca yalnızca çevrimiçi olarak yeniden kuruldu.

Festivaller gözlüğü ciddiye alıyor

Gözlükle izlenen işlere gelince, bu alan artık festival programının bir parçası. Venedik Film Festivali'nin sanal gerçeklik bölümü Venice Immersive, 2026'da 2-12 Eylül arasında yapılıyor. Biennale'nin duyurusuna göre bu yıl 26 ülkeden 68 proje var; 30'u yarışmada, bunların 22'si dünya prömiyeri. Yarışma dışı bölümde 35 proje yer alıyor ve bunların 26'sı VRChat adlı sosyal platformda yapılmış bağımsız dünyalar; rehberli turlarla gösteriliyor.

Bölümün koşulları da ilginç. Erişim, festival akreditasyonu olanlarla sınırlı ve 18 yaş üstü için. Gösterim, Lido'ya kısa bir tekne yolculuğuyla gidilen Lazzaretto Vecchio adasında yapılıyor. Yani bir sanal gerçeklik işi, kalabalık bir salona değil, tek tek gözlük takan küçük gruplara gösteriliyor. Bu, filmin ya da oyunun ulaşabildiği izleyici sayısıyla doğrudan çelişen bir sınır.

ABBA Voyage: yakın ama farklı

Londra'daki ABBA Voyage sık sık sanal gerçeklikle birlikte anılıyor; oysa gözlük yok. Grup üyeleri hareket yakalama kıyafetleriyle yaklaşık 160 kameranın önünde 22 şarkılık bir set oynadı, görüntüleri Industrial Light & Magic hazırladı. Ortaya çıkan dijital ABBA, 9,5 metrelik büyük bir LED ekranda gösteriliyor ve sahnede 10 kişilik canlı bir grup çalıyor. Yani seyirci ortak bir salonda, çıplak gözle bakıyor.

Aynı kaynağa göre gösteri Mayıs 2022'de başladı, Eylül 2023'te 1,5 milyondan fazla bilet satılmıştı ve program şu anda 28 Şubat 2027'ye kadar uzatılmış durumda. Güncel takvim için biletin satıldığı sayfaya bakmak gerekir. Maliyet için basında dolaşan 175 milyon dolarlık rakam da doğrulanmış değil.

Nerede duruyor, nerede durmuyor

Üç örnek üç ayrı şey yapıyor. Tarayıcıdaki canlı oyun, mekânı ortadan kaldırıp izleyiciyi çoğaltıyor. Gözlük işleri, izleyiciyi tek başına bir dünyanın içine koyuyor ama aynı anda çok kişiye gösterilemiyor. ABBA Voyage ise sanal olanı gerçek bir salona taşıyor ve kalabalık topluyor, ama bunun için ağır bir yatırım, özel yapılmış bir salon ve yıllarca süren bir hazırlık gerekiyor.

Küçük bir topluluk ya da bağımsız sanatçı için bunların hepsi uzak. Daha yakın seçenekler, yayınla ya da VRChat gibi hazır platformlarla kurulabilen küçük işler. Venedik'te yarışma dışı bölümde bu tür dünyalara yer verilmiş olması da bunu gösteriyor. Ama bu, sahnenin yerini aldığı anlamına gelmiyor; şimdilik sanal gerçeklik sahnenin yanına eklenen ayrı bir mecra gibi duruyor.