Bir albümün gerçek maliyeti kime kalıyor?

Bir albümün maliyetini tek rakamla söylemek mümkün değil. Max Monahan'ın 2016'da Sonicbids için hazırladığı döküm bunu iyi gösteriyor. Dolar cinsinden ve ABD'deki tam kadrolu bir rock grubu için yazılmış tabloda stüdyo zamanı 1.000 dolardan 40.000 doların üzerine, kaydı yapan mühendis 200 dolardan 8.000 doların üzerine, miks 500 dolardan 5.000 doların üzerine, mastering 300 dolardan 3.000 doların üzerine uzanıyor. Yazının genel aralığı ise yaklaşık 1.700 dolar (mühendis, miks ve mastering için kimseye ödeme yapılmazsa) ile 100.000 doların üzerinde. Rakamlar eski ve Türkiye'ye ait değil; yine de kalemleri sıralamak için işe yarıyor.

Kayıttan masteringe

İlk kalem kayıt: stüdyonun kirası ve kaydı yöneten mühendis. İkincisi miks. Miks, ayrı ayrı kaydedilmiş izleri tek bir stereo karışımda birleştirme işi; seviyeleri dengelemek, sesleri sağa sola yerleştirmek, frekansları ayıklamak, yankı ve gecikme eklemek bu aşamada yapılıyor.

Üçüncüsü mastering. Mastering mühendisi bitmiş miksi alıp onu yayına hazırlıyor: albümdeki şarkıların birbirine yakın duymasını sağlıyor, farklı hoparlörlerde tutarlı çalmasını gözetiyor, çıkacağı formata göre dosyayı düzenliyor. CD için parça başlangıçları ve ISRC kodlarının hazırlanması bu işin parçası. Kapak çalışması (Sonicbids tablosunda 0 ile 2.000 doların üzerinde) ve vinil ya da CD baskısı (0 ile 4.000 doların üzerinde) listeyi tamamlıyor.

Tanıtım için yazar bir rakam vermiyor. Takipçisi çok olan bir grup için tanıtımın albümün kendisinden pahalıya çıkabileceğini söylüyor.

Platforma gelen para nereye gidiyor?

Albüm çıktıktan sonra para dinlenmelerden geliyor, ama her dinlenme eşit değil. Spotify, 21 Kasım 2023'te duyurduğu kuralla, son 12 ayda 1.000'den az dinlenen parçalara ödeme yapmayacağını açıkladı. Şirkete göre dinlenmelerin yüzde 99,5'i bu eşiği geçiyor; kalan yüzde 0,5 yılda yaklaşık 40 milyon dolara denk geliyor ve eşiğin altındaki bir parça ortalama yılda 3 dolar kazanıyordu. Spotify bu paranın eşiği geçen sanatçılara dağıtılacağını söylüyor.

Spotify'ın yayımladığı 2024 raporuna dair Hypebot'un aktardığına göre şirket o yıl müzik sektörüne yaklaşık 10 milyar dolar ödedi ve bunun kabaca yarısı bağımsız sanatçı ve hak sahiplerine gitti. Aynı haberde, bir yılda 100.000 doların üzerinde telif geliri elde eden sanatçı sayısı 12.500 olarak veriliyor. Spotify'ın kendi sitesinde ise bugüne kadar yaklaşık 70 milyar dolar ödediği ve 10.000 dolar kazanan bir sanatçının tüm kayıtlı müzik gelirleriyle büyük olasılıkla 30.000 doları aştığı yazıyor.

Dinlenme başına sabit bir tutar ise yok. Hypebot, tutarlı bir dinlenme başı rakamı çıkarmanın çok sayıda değişken ve aracı yüzünden güvenilir olmadığını belirtiyor.

Spotify'ın payı da büyüyor. Şirketin sitesine göre IFPI'ın 2025 küresel müzik raporuna dayanarak Spotify, küresel kayıtlı müzik gelirinin yaklaşık yüzde 30'unu oluşturuyor; bu oran 2017'de yüzde 15'in altındaydı. Yani bir albümün platformdaki performansı, kayıtlı müzik gelirinin giderek daha büyük bir bölümünü ilgilendiriyor.

Hak sahipleri ve Türkiye

Bir şarkıda iki ayrı hak var: beste ile söz bir yanda, kayıt (fonogram) diğer yanda. Aynı kişi ikisinin de sahibi olabilir, ama olmak zorunda değil. Türkiye'de bu ayrım meslek birliklerine de yansıyor.

MESAM, kendi sitesine göre 1986'dan beri faaliyette ve besteci, söz yazarı, aranjör ve yayıncıları temsil ediyor; mekanik ve temsil haklarını koruduğunu belirtiyor, CISAC ve BIEM üyesi. Mü-Yap ise kayıt yapımcılarının, yani bağlantılı hak sahibi fonogram yapımcılarının birliği. 2000'de 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na dayanarak kuruldu, 2019 itibarıyla 194 üyesi vardı ve 2013'te dijital pazardan çekileceğini açıkladı. Kendi albümünü çıkaran bir sanatçının üyelik ve lisans durumunu doğrudan birliklerden öğrenmesi gerekiyor.

Türkiye'de bir albümün ortalama maliyetine ya da platform gelirinin dağılımına dair güvenilir ve güncel bir veri bulamadık, bu yüzden bir rakam vermiyoruz. Elimizdeki veriler yabancı kaynaklı; kalemleri anlamak için yeterli, kendi bütçeni çıkarmak için yeterli değil.

Kaynaklar

• Sonicbids (Max Monahan): How Much Does It Really Cost to Make an Album? (28 Haziran 2016)
• Engadget: Spotify confirms it won't offer payouts for songs with fewer than 1,000 plays (21 Kasım 2023)
• Hypebot: Spotify Loud & Clear, 2024 verileri
• Spotify Loud & Clear: Payouts
• Wikipedia: Audio mixing (recorded music)
• Wikipedia: Mastering (audio)
• MESAM resmî sitesi
• Wikipedia: Mü-Yap